**आर्क्टिक सागरी बर्फ वितळल्याने भारतीय मान्सून पावसात पश्चिमेकडे झुकणारा बदल; पुण्याच्या आयआयटीएम शास्त्रज्ञांचा शोध**

*आर्क्टिक सागरी बर्फ वितळल्याने भारतीय मान्सून पावसात पश्चिमेकडे झुकणारा बदल; पुण्याच्या आयआयटीएम शास्त्रज्ञांचा शोध* 

*KDM NEWS प्रतिनिधी पुणे, १२ मार्च २०२६: भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था (आयआयटीएम), पुणे येथील शास्त्रज्ञांनी प्रथमच सिद्ध केले आहे की, आर्क्टिक प्रदेशातील सागरी बर्फाच्या वेगाने होणाऱ्या वितळण्यामुळे भारतीय उन्हाळी मान्सून पावसाची तीव्रता आणि स्थान बदलत आहे. जून-जुलै महिन्यात आर्क्टिक बर्फ कमी झाल्यास ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये पावसाची मात्रा वाढते आणि पावसाचा पट्टा पश्चिमेकडे सरकतो, असे निरीक्षण १९७९ ते २०२२ या कालावधीच्या डेटावरून स्पष्ट झाले आहे.

संशोधनाचे प्रमुख लेखक एच.एस. चौधरी, सुबोध कुमार साहा (प्रमुख लेखक), समीर पोखरेल आणि अर्चना राय यांनी हे कार्य ‘ओशन-लँड-अटमॉस्फियर रिसर्च’ या जर्नलमध्ये २९ जानेवारी २०२६ रोजी प्रकाशित केले. भारतीय मान्सून पाऊस (आयएसएमआर) वर्षातील ८० टक्के पाऊस जून ते सप्टेंबरमध्ये पडतो. संशोधकांनी निरीक्षण डेटा, रिअनॅलिसिस आणि जोडलेल्या हवामान मॉडेल प्रयोगांचा वापर करून आर्क्टिक बर्फ आणि मान्सून यांच्यातील उलट सहसंबंध सिद्ध केला.

मुख्य निष्कर्ष असा: जून-जुलैमधील आर्क्टिक बर्फाच्या प्रमाणात वर्षानुवर्षे होणारी घट ऑगस्ट-सप्टेंबरच्या पावसावर सर्वाधिक प्रभाव टाकते. बर्फ कमी असलेल्या वर्षांत पश्चिम आणि उत्तर-पश्चिम भारतात (महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थानसह) पावसात ८० ते १०० मिलिमीटरपर्यंत वाढ होते, तर उत्तर-पूर्व आणि मध्य-उत्तर भागात घट दिसते. यामुळे मान्सूनचा पावसाचा पट्टा पश्चिमेकडे सरकत असल्याचे ४३ वर्षांच्या ट्रेंड विश्लेषणातून दिसते.

यामागील यंत्रणा समजून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी स्टेशनरी रॉस्बी वेव्ह ट्रेनचा अभ्यास केला. आर्क्टिक बर्फ वितळल्याने आर्क्टिक तापमान वाढते, भूमध्य रेषेपासून ध्रुवापर्यंत तापमानातील फरक बदलतो. यामुळे जेट स्ट्रीमजवळ रॉस्बी लहरी निर्माण होतात आणि पूर्वेकडे ऊर्जा प्रसारित होते. याचा परिणाम दक्षिण आशियाई मान्सून प्रदेशात उत्तर-दक्षिण तापमान ग्रेडियंट मजबूत होण्यात होतो. २०० हेक्टोपास्कल उंचीवर वाऱ्यांच्या गतीत बदल आणि सोमाली जेट मजबूत होण्याचे निरीक्षणही यात समाविष्ट आहे.

आयआयटीएम सीएफएसव्ही२ जोडलेल्या हवामान मॉडेलमध्ये दोन प्रयोग केले: एका प्रयोगात १९७९ नंतरचा बर्फ कमी होणारा (नियंत्रण) तर दुसऱ्यात १९७९ च्या पातळीवर स्थिर ठेवला. नियंत्रण प्रयोगात ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये उत्तर-पश्चिम भारत आणि बंगाल उपसागरात पावसात वाढ दिसली, जी निरीक्षणांशी जुळते. यामुळे दीर्घकाळ आर्क्टिक बर्फ घटत राहिल्यास दक्षिण आशियाई मान्सून अधिक तीव्र आणि पश्चिमेकडे विस्तारणारा होईल, असा निष्कर्ष संशोधकांनी काढला.

हे संशोधन जागतिक तापमानवाढीच्या संदर्भात मान्सून पूर्वानुमान क्षमता वाढवण्यासाठी महत्वाचे ठरेल. आयआयटीएम शास्त्रज्ञांनी सांगितले की, आर्क्टिक बर्फ वितळणे भूमध्य रेषेपासून ध्रुवापर्यंत ऊर्जा संतुलन आणि वातावरणातील उच्च स्तरातील गतिमान मार्गांद्वारे मान्सून प्रभावित करत आहे.

KDM NEWS प्रतिनिधी